De kist van Quist
“Het feit alleen al dat een stad met zeshonderdduizend inwoners, met pretenties van hèb je me daar, voor zijn toneel niet meer over heeft dan een totaal afgeschreven gebouw, een noodgebouw, dat die stad dus niet ècht een theater heeft, in het hárt van de stad, dat vind ik echt, ja kóm nou!” (Franz Marijnen, artistiek leider RO Theater, februari 1983)
Dromen en wensen waren er genoeg, maar zelfs in bouwlustig Rotterdam duurde het lang voordat die werkelijk in beton en glas gevat werden. Het ‘noodgebouw’, dat het culturele vuur in Rotterdam na de oorlog weer aanblies en snel plaats zou gaan maken voor een volwaardig nieuw theater, heeft net zijn veertigste verjaardag niet gehaald. Opgetrokken uit het puin van het bombardement had het gebouw een sterke symbolische waarde, maar de akoestiek was slecht, het podium te klein, de technische mogelijkheden beperkt en de faciliteiten waren verouderd. In 1984 valt dan eindelijk het besluit dat het noodgebouw moest wijken voor een nieuwe schouwburg. Rotterdam moest een tijd wachten tot deze theaterdroom was verwezenlijkt, maar toen het zover was, stond er ook iets bijzonders. Wim Quist ontwierp in nauwe samenspraak met theaterdirecteuren Carel Alons en Krijn Boon een gebouw van een grootstedelijke allure, een schouwburg die totaal anders is dan alle andere Nederlandse schouwburgen. “Een schouwburg waarin bijna alles kan”, zei Quist. “Boven de ingang aan het plein de toneeltoren. Omgeven door hoge, lichte foyerruimten wordt de zaal, in één omtrekkende beweging, bij de stad getrokken en vormen zaal en toneel een ruimtelijke eenheid.”
Brede blik
De nieuwe Rotterdamse Schouwburg is geen doorsnee stadsschouwburg. Al vonden veel Rotterdammers de ‘Kist van Quist’ te wit, te modern en te sober om de herinnering aan de warmte van het oude theater te doen vergeten, de gastvrijheid voor bezoekers en bespelers maakte veel goed. Voor Wim Quist vormden de grijze, glazen buitenkant en de witte, lichte publieksruimten, gevat in robuust beton, een beschermend omhulsel voor de zaal. Daar, in het hart van het gebouw, op het toneel was er ruimte voor kleur en voor leven. En dat programma toonde het beste dat traditie en vernieuwing te bieden hadden. Daarin was de nieuwe Rotterdamse Schouwburg consequent en overtuigend. Er was ruimte voor opera, dans en theater uit de hele wereld. Een hoogtepunt vormde de legendarische uitvoeringen van Ten Oorlog van Luc Perceval en Tom Lanoye die de schouwburg als coproducent van deze monsterproductie voor altijd op de Europese kaart van belangrijke theaters zette De kunsten beïnvloeden elkaar en kunnen niet zonder elkaar. Beeldende kunst van internationale kwaliteit is in en om de schouwburg ruim vertegenwoordigd. De objecten aan de gevel zijn van George Rickey, achter de bar in de grote foyer hangt een groot kunstwerk van Carel Visser. Met de blauwe en rode lichtlijnen in de foyer verwijst Jan van Munster naar twee kanten van theater: rood voor het warme pluche en blauw voor het moderne experiment. Langs de majestueuze trappen naar de Grote Zaal hangen 84 aluminium platen. Samen vormen ze Beeldspoor, het alternatief voor de traditionele galerij van theaterhelden, zoals in veel grote schouwburgen te zien is. Elk jaar worden kunstenaars uitgenodigd om in de schouwburg voorstellingen te bezoeken en naar aanleiding daarvan op een van die platen een kunstwerk te maken. Zo blijft er iets duurzaams over van het vluchtige theater. De catalogus is inmiddels een staalkaart van belangrijkste Nederlandse beeldende kunstenaars.
Een vitaal gebouw
De Rotterdamse Schouwburg produceert zelf voorstellingen – ook dat is bijzonder in Nederland. Eerst in De Kist en sinds 2000 in Productiehuis Rotterdam krijgen talenten en gelauwerde theatermakers de ruimte en de inspiratie om nieuw werk te ontwikkelen. Productiehuis Rotterdam is een vitaal laboratorium dat de theaterkunst in Nederland verrijkt en bovendien theatermakers van buiten Nederland introduceert. Eén van die groep talenten, het spraakmakende acteurscollectief Wunderbaum, begon in Productiehuis Rotterdam, verwierf zelfstandige financiering en heeft voor de komende vier jaar onderdak gevonden in de schouwburg.
Zo is de schouwburg de laatste jaren steeds meer een bruisende ontmoetingsplek geworden voor kunstenaars en hun publiek. Het theater laat zich al lang niet meer bedwingen en beperken tot de veiligheid van de donkere zaal, het ontsnapt steeds vaker uit de eeuwenoude codes van het klassieke theater. Met grote regelmaat vinden er in de foyers, op de trappen, op het plein voor het gebouw voorstellingen, performances, feesten, maaltijden, lezingen en presentaties plaats. Als partner voor uiteenlopende festivals is de schouwburg een uitdagende plek. Naast de eigen Internationale Keuze (september) vinden het International Film Festival Rotterdam (januari), Motel Mozaïque (april), de Rotterdamse Operadagen (mei) en Poetry International (juni) in de schouwburg een warm onthaal. Ondanks de ruime aandacht voor nationale en internationale gezelschappen blijft de schouwburg het huis voor Rotterdamse gezelschappen. Scapino, Conny Janssen Danst, Danceworks en natuurlijk het Ro Theater zijn huisbespelers. De familievoorstelling van het Ro Theater werd een evenement waar mensen naar uitkijken. Onder leiding van Guy Cassiers en daarna Alize Zandwijk ontwikkelde het gezelschap zich tot een toonaangevend, internationaal aansprekend gezelschap.
Van repertoire tot avant-garde, van kindertheater tot opera, van dans tot debat: de Rotterdamse Schouwburg is een huis voor de kunsten waar steeds meer bezoekers zich thuis voelen. Meer dan vijfhonderd presentaties vinden er jaarlijks plaats. Het gebouw zal een nog actievere rol gaan spelen in het culturele leven van Rotterdam dan het nu al doet. Om werkelijk een schouwburg van de eenentwintigste eeuw te kunnen zijn, zijn aanpassingen onvermijdelijk. In de komende jaren is een ingrijpende herinrichting voorzien, die het gebouw opener, warmer en toegankelijk moet maken. Echter zonder het allerbelangrijkste uit het oog te verliezen: een burcht te zijn waar het kwetsbare en het onzegbare van de kunst zich beschermd en gekoesterd weet en waar avond aan avond de toeschouwer oog in oog staat met de spelers en deelgenoot is van het geheim dat theater heet.
